Những giấc mơ Sơn được Trà

Bán đảo Sơn Trà là một khu bảo tàng tự nhiên, có diện tích khoảng 60 km 2 . Bán đảo phối hợp với núi Hải Vân ôm trọn đô thị Đà Nẵng và tạo ra vịnh Đà Nẵng, một thắng cảnh tự nhiên giữa lòng tỉnh thành. Đọc E-paper Vào một đêm Hè năm 1989, nhờ một giấy phép đặc biệt, lần trước hết tôi được đặt chân vào khu vực này. Bán đảo lúc ấy là khu vực do Bộ Quốc phòng quản lý. Ở đây, ngoài quân đội, chỉ có một nhà khoa học, ông Hoàng Đình Bá, với chuyên ngành lâm nghiệp được vào ra khảo sát phục vụ riêng cho công tác nghiên cứu của ông. Chúng tôi trải chiếu ngủ dưới đất, nhà khoa học già cũng thế. Sơn Trà hoang vu không có gì ngoài trại lính. Đêm không ai ngủ. Nhà khoa học vẽ ra cho chúng tôi một Sơn Trà khác, một bán đảo với những căn nhà bằng gỗ ẩn giữa rừng, nơi du khách phải trả rất nhiều tiền cho chuyến ngơi nghỉ giữa thiên nhiên trong sạch và ngắm cảnh đẹp hùng vĩ của một Sơn Trà vươn ra biển Đông. Giữa thời buổi đất nước khốn khó chưa kịp mở cửa năm 1989, đúng là nhà khoa học đang kể cho chúng tôi nghe câu chuyện cổ tích. Và rồi Sơn Trà mở cửa, với sự quản lý, vỡ hoang cho các mục tiêu kinh tế. Lúc đó những thông số "vàng" của bán đảo này mới lộ diện. Sơn Trà được định dạng "đẳng cấp" là một khu bảo tàng thiên nhiên cấp quốc gia với hàng trăm loài động thực vật quý hiếm đang được bảo tồn trên rừng và dưới biển. Chưa kể đến nhiều di tích văn hóa, lịch sử. Trong khoảng 10 năm chính thức khai thác, Sơn Trà nay đã là cái tên nổi tiếng, con át chủ bài về du lịch của Đà Nẵng. Tốc độ đầu tư xây dựng nơi này khá nhanh. Đường liên lạc, điện, nước đã đến những khu vực xa xăm nhất. Một cây cầu lớn bắc qua cửa biển nối bán đảo vào thẳng khu vực trọng điểm thị thành. Những dự án cỡ vài trăm triệu đô la xây dựng các khu nghỉ mát hàng đầu thế giới bắt đầu đón khách. Những người nổi tiếng đã đến đây kinh doanh dịch vụ khách sạn, ẩm thực như vua bếp 3 sao Michel Roux. Những tỷ phú đô la, tôn thất các nước đến nghỉ mát vì thắng cảnh của khu vực này thuộc vào hàng hiếm có. Sơn Trà không chỉ hấp dẫn với giới đầu tư. Nó cũng là một trọng điểm yêu thích của những người sáng tạo. Chính nhờ cảnh đẹp tại đây mà tập đoàn Sun Group mới mời được kiến trúc sư hàng đầu thế giới đến và thiết kế khu nghỉ dưỡng Intercontinental Danang, được coi là một tuyệt phẩm kiến trúc resort. Sơn Trà cuộn nhiều dự án văn hóa như Bảo tàng Đồng Đình, bảo tồn Tre trúc Việt Nam, các công trình văn hóa Phật giáo... Tuy nhiên, Đà Nẵng chưa dừng lại ở một bán đảo chuyên về du lịch. Năm 2010, UBND đô thị Đà Nẵng ra quyết định ngừng cấp phép đầu tư các dự án khai phá du lịch, bất động sản nghỉ dưỡng và dịch vụ tại bán đảo này. Hàng loạt các công ty tham vấn quy hoạch lừng danh của Úc, Mỹ nhận được đơn đặt hàng "Quy hoạch xây dựng một tỉnh thành sinh thái" trên diện tích hơn 4.500 hecta. Trong đó, ngày mai của bán đảo Sơn Trà sẽ trở thành thành phố sinh thái, phối hợp giữa các khu vực ở, công trình du lịch, vui chơi tiêu khiển, tham quan, khám phá, chữa bệnh. Độ cao nghiên cứu lên 200m - 300m, thậm chí lên đến các đỉnh 600 - 700m. Phải biến bán đảo Sơn Trà thành nơi con người gắn liền với thiên nhiên chứ đừng sợ con người vào đây sẽ phá hỏng môi trường. Làm sao để vào ban đêm, du khách từ bờ tây sông Hàn ở trọng tâm thị thành nhìn sang sẽ thấy bán đảo Sơn Trà nổi trội. Nhưng quan trọng là vẫn giữ được môi trường sinh thái, không phá vỡ cảnh quan tự nhiên của nơi này. Các vị lãnh đạo tỉnh thành Đà Nẵng tỏ bày ước vọng phát triển khu vực này như vậy. Và các chuyên gia hàng đầu thế giới cho rằng đó là một bài toán khó có đáp số mỹ mãn. Cách đây chưa lâu, ông Bensley, một kiến trúc sư hàng đầu thế giới, khi nhận thiết kế và theo dõi dự án xây dựng khu nghỉ dưỡng Intercontinental Danang, đã từng bỏ về Thái Lan và tuyên bố hủy bỏ hiệp tác dù phải bồi thường hàng triệu đô. Lý do chỉ vì ban quản lý dự án đã không nghiêm chỉnh bảo vệ rừng, để công nhân chặt phá cây cối. Các chủ dự án phải mất nhiều công thương nghiệp thuyết để ông này trở lại với công việc sau nhiều cam kết chặt về bảo vệ môi trường trong khu vực khai triển dự án. Đó là cú "cộc văn hóa" đầy ấn tượng đối với người Việt. Cứ ngỡ nó sẽ để lại một bài học cảnh báo cho các dự án đang xây dựng ở nơi này nhưng thực tiễn không hề có tác dụng. Các dự án làm đường giao thông từ ngân sách thành phố do không quản lý chặt đã để lại cho rừng Sơn Trà những mảng miếng thương tích lớn trông rất phản cảm. Rừng bị phá, những tấm taluy không đỡ nổi nên mỗi mùa mưa bão lại thấy cảnh núi sạt lở đổ xuống lấp đường. Chúng tôi từng gặp những cặp mắt lo âu khi dõi theo ống kính của hai nhà nghiên cứu môi trường sống của voọc chà vá. Họ đã sống tại Sơn Trà hàng năm trời để nghiên cứu, tổ chức hẳn một cuộc triển lãm ảnh, vậy thức tỉnh nhận thức của con người đối với việc bảo vệ môi trường sống cho các loài động vật quí hiếm ở khu bảo tồn. Việc làm của hai nhà khoa học này đã được sự ủng hộ của Sở Nông Lâm Thủy sản địa phương, và lần đầu tiên người ta thấy ở Việt Nam có dự án làm cầu bắc qua đường liên lạc để giúp cho khỉ, voọc chà vá di chuyển trên không trung, không bị cô lập giữa các khu vực bị đường giao thông lớn chia cắt. Những chiếc cầu được bắc bằng cây rừng, chuyện nhỏ nhưng là một bài học mới. Tiếc rằng bài học thực tại về bảo vệ môi trường này không có trường tiểu học nào để ý để dẫn học trò đi tham quan, tạo cho các em những ý thức trước nhất về môi trường, hơn hẳn những trang sách răn dạy khô cứng. Khi nghĩ về môi trường ở đây cũng chẳng thể không nói đến một loại bìm bìm rừng đang tiến công dữ dội vào các loài cây bản địa. Tỉnh thành đã bỏ ra một khoản kinh phí cho dự án chống lại sự lấn chiếm của bìm bìm, thậm chí phải đưa cả quân đội, công nhân đến phá bỏ chúng. Bảo vệ lá phổi xanh Sơn Trà trong quá trình phát triển rất nhiều khó khăn. Khu bảo tàng tự nhiên này làm sao có thể tồn tại với những ý tưởng "phiêu lưu" hầu như chơi có điểm dừng. Ai cũng sốt ruột với việc chưa vỡ hoang hàng nghìn hecta đất vàng. Mới đây tại hội thảo đóng góp "Ý tưởng xây dựng thành phố Đà Nẵng", bán đảo Sơn Trà luôn được các chuyên gia bàn tới. TS - KTS. Trương Văn Quảng, Phó viện trưởng Viện Kiến trúc, Quy hoạch thành phố - Nông thôn, làm người nghe giật mình khi diễn đạt phấn chấn ý tưởng di dời phi trường quốc tế Đà Nẵng lên phía đông bán đảo Sơn Trà, để lấy 850 hecta đất vàng trường bay xây dựng một thành phố hiện đại tầm cỡ châu Á. Một vị khác, TS - KTS. Trần Ngọc Chính, Chủ tịch Hội Quy hoạch Phát triển tỉnh thành Việt Nam, có uy tín trong ngành quy hoạch tỉnh thành, hiến kế xây dựng một thị thành na ná Hồng Kông tại bán đảo Sơn Trà. Tôi thấy tâm đầu ý hợp với cách nghĩ suy của ông Nguyễn Bá Thanh với các nhà tham vấn quy hoạch quốc tế, rằng cái gì chưa chắc chắn thì để dành cho con cháu làm. Thành thị chỉ "đụng" đến Sơn Trà khi có những ý tưởng được giới chuyên môn thuộc các tổ chức quốc tế dìm. Chính từ nghĩ suy này của một vị lãnh đạo năng động có tầm nhìn xa, chúng ta hy vọng rằng Sơn Trà không thuần tuý chỉ là miếng đất vàng Đà Nẵng còn giữ lại được. Khi nào nó đạt được là hình mẫu tiêu biểu về bảo vệ một khu bảo tàng tự nhiên cấp nhà nước với những sáng kiến độc đáo, có nền tảng vững chắc từ tư duy của chính quyền và người dân, đặc biệt là của thế hệ trẻ, thì mới hy vọng nó đủ sức quyến rũ những bộ óc hàng đầu thế giới đem đến đây chất xám, đồng vốn cho những dự án xứng đáng với giá trị thật của bán đảo. Những bài học va vấp về bảo vệ môi trường từng có giữa Tập đoàn Sun Group và KTS Bensley phải trở thành kinh nghiệm nên nhắc đi nhắc lại mỗi khi ai đó muốn đặt dấu ấn sáng tạo vào phát triển và khai khẩn tiềm năng của bán đảo này.