Sáng tạo Đằng sau thương vụ bản quyền thanh long 2 tỉ đồng.

Bài và ảnh: Trung Dũng

Theo ông Châu, hồi xưa không nhạy ở khâu này, đó có lẽ là đặc điểm chung của người làm nghiên cứu – chỉ thuần chuyên môn, ít có độ nhạy thương nghiệp. Sản lượng: 30 – 40 tấn/ha sau 5 – 6 năm trồng. Từ thụ phấn, chờ cây đơm trái, thu hạt, gieo cây con, trồng cây con, đánh giá, khảo nghiệm và cứ như thế… để tạo ra “hoa hậu” LĐ5”, ThS Oanh Yến diễn tả.

Trước đây, thời kì công nhận giống phải trồng ở nhiều điểm, nên rất dễ thất thoát giống ra ngoài. Chúng tôi cũng nhấn mạnh tại hội nghị: nếu không ai mua chúng tôi sẽ tự trồng, tự bán ra thị trường và bất cứ ai dùng bất hợp pháp giống này sẽ bị khiếu nại. Có kinh phí họ sẽ tái đầu tư, bởi sáng chế muốn đi vào đời sống thì không chỉ nâng cao sản lượng mà phải tăng chất lượng, như một biện pháp cạnh tranh”.

Sở dĩ thanh long LĐ5 chỉ mất sáu năm nhờ kinh nghiệm từ giống LĐ1, rút được thời kì thời đoạn cây con cũng như thời đoạn đánh giá. Chúng tôi bỏ tiền mua, cũng là cách đặt hàng nhà nghiên cứu. Dù sản phẩm đang trong thế độc quyền nhưng nước khác cũng đã trồng được, chẳng hạn Trung Quốc, chỉ chưa đủ sức cạnh tranh với mình.

Cái bắt tay cấp thiết Đánh giá thương vụ 2 tỉ đồng mua quyền khai hoang giống thanh long LĐ5, ông Trần Ngọc Hiệp, giám đốc công ty TNHH thanh long Hoàng Hậu cho rằng đó là cái bắt tay cần thiết: “Tôi nhận thấy đây là việc làm mới, cần phải làm như một cuộc cách mạng về giống, tạo bước đi tốt đẹp hơn cho ngành khoa học, để có nguồn vốn tái nghiên cứu tốt hơn”.

Còn chuyện có bị phát tán hay không thì cứ theo quy định của pháp luật để xử lý. So với sản phẩm cùng loại, thanh long LĐ5 có ưu điểm màu sắc lạ, tai lá đẹp, thịt giòn chứ không mềm.

Ông Châu nhận định: “Đó là tư duy làm ăn cũ của các nhà khoa học, các viện và phải đổi thay. Thực ra ở đây bán thương phẩm (trái) thì lợi lớn (một năm có thể thu về 100 triệu USD), chứ bán giống giỏi lắm một năm chỉ thu 1 tỉ đồng.

Theo ông Châu, việc bán bản quyền khai thác thanh long LĐ5 cho ra bài học: “Lúc ra giống phải đăng ký bản quyền, bảo hộ bản quyền sáng chế. Sáng chế vào đời Cán bộ viện Cây ăn quả miền Nam bên vườn thanh long đang trồng khảo nghiệm. Giống cây được đánh giá đúng giá trị, tiền bán bản quyền thu về sẽ dùng tái đầu tư nghiên cứu. Điều đó được phá hoang trên cơ sở hàng rào pháp luật rõ ràng”

Ví dụ nếu thấy Trung Quốc trồng “chui” giống này xuất khẩu qua Mỹ, Nhật – thị trường mình đăng ký quyền bảo hộ thì mình có quyền đề nghị họ ngưng.

Từ đây các nước muốn lấy giống của mình không dễ như trước. Từ giống bố mẹ đã được tuyển chọn sẵn, chỉ cần cải thiện, tăng phẩm chất lên bằng biện pháp kỹ thuật là lai hữu tính (lai cổ điển): “Cũng giống như một cuộc thi hoa hậu, phải sang trọng vòng sơ loại, vòng loại mới tới chung kết. Khi được hỏi liệu 2 tỉ bỏ ra cho một thương vụ như vậy có liều lĩnh, ông Hiệp nói: “Thực ra hai tỉ đồng với tôi không nhiều, quan trọng là tạo tiền lệ trong việc hiệp tác giữa doanh nghiệp và nhà nghiên cứu, cho một sản phẩm có tính cạnh tranh cao, ai cũng có lợi.

Là dân kinh dinh cây ăn trái, ông nghe nhiều, thấy nhiều giống cây mới làm ra, người ta buôn bán mà không ai ghi nhận công sức của nhà nghiên cứu: “Khi ra được giống rồi, người ta sử dụng mà không nghĩ gì tới nhà nghiên cứu, là không công bằng”. Hết thời “xài chùa” sáng chế ThS Trần Thị Oanh Yến, trưởng bộ môn chọn và tạo giống, viện Cây ăn quả miền Nam cho biết, với nghề làm giống cây ăn trái, để có một giống hoàn toàn mới phải mất 15 – 20 năm nghiên cứu.

Nếu lui về thời gian trước, giống Long Định 1 có thể bán chí ít 5 tỉ đồng”. Làm vậy có lợi cho ba nhà: nhà khoa học, nhà quản lý và quốc gia. Chuyện làm ra giống thành công, bị phát tán ra nông dân, thậm chí thất thoát ra cả nước ngoài cho họ lấy xài tự nhiên hiện giờ chẳng thể chấp nhận”. Về số tiền 2 tỉ đồng bản quyền, theo ông Châu “Sáng chế được cứ vào thế mạnh của giống này và do chúng tôi định giá.

Thương vụ “mang tính lịch sử của nghề tạo giống cây ăn quả ở Việt Nam” này, như nhận định của ông Nguyễn Minh Châu – viện trưởng viện Cây ăn quả miền Nam, gợi ra nhiều điều đáng ngẫm. Bên công ty Hoàng Hậu mua quyền khai khẩn giống này sẽ độc quyền khai khẩn ở Việt Nam và những thị trường đăng ký. Rõ ràng, không chỉ giúp nhà khoa học có thêm nguồn kinh phí, mà còn giúp giang san không mất giống”.

Theo ông Hiệp, người ta hay nhắc nhiều tới việc cộng tác giữa nhà nghiên cứu và doanh nghiệp, nhưng làm được là chuyện khác. Ông Châu cho biết, quá trình thương thuyết với công ty TNHH thanh long Hoàng Hậu khoảng ba tháng: “Chúng tôi phân tách về giống này, về luật tác quyền, về cách thức thương nghiệp hóa.

Nên cần phải có tính nết, chiến lược hợp để đầu tư”. Thanh long ruột tím hồng LĐ5 là dòng thứ năm của giống thanh long Long Định, được nghiên cứu từ năm 2005 – 2010 thì thành công.

Ông Hiệp cho biết, thanh long LĐ5 sẽ được nhân giống sau đó bán cho dân cày, tạo vùng vật liệu sản xuất số lượng lớn để xuất khẩu: “Giống mới này có tính cạnh tranh tốt, tuy nhiên màu giống ruột đỏ nên dễ bị lẫn lộn.